Тілдік қиындықтар

Оқу орныма келгендегі ең алғашқы күні жатақханадағы қыз бен оның достарымен бірге түскі ас ішуге бардық. Танысып біліскен соң, тамақ үстінде әңгімелер айтылып жатыр. Айтылған сыңар сөзді түсінсемші! “Он жыл бойы үйренген сөздер қайда? Мен ағылшынша білем бе өзі?! Мыналар не дейді, көкем-ау?”

Бұған дейін мені қарсылап алған мұғаліммен сөйлескенде жақсы түсінгем, сөйтсем ол кісі бұрын да шетелдік студенттермен жұмыс жасаған соң, анық сөйлейді екен. Ал қарапайым жастардың өзара ауызекі әңгімесі ресми тілден айырмашылығы біршама сезіледі. Оған қоса, бізде американ ағылшыны емес, Британдық ағылшын оқытылады, көбіне, онымен екеуінің де арасы алшақтау, әсіресе дыбысталуында. (Американдық дыбысталуға үйреніп кеткенім сонша, қазір Ұлыбританияда түсірілген фильм көрсем, жартысын түсінбес едім.)

Ауызекі американ ағылшыны: “How do you do?” орнына “What’s up?”; “Yes” - “Yea” (осы жері қазақшаға ұқсап кетеді:)); ашулану - “freak out”; таңданыс, немесе басқа кез келген эмоция - “Oh, man!”, “Oh, boy”…

Ауызекі тілдегі тенденциялардың бірі - аз сөзділік. Кей жастардың сөздік құрамы өте, өте кедей болып келеді. Себебі ол көп сөзді қолдануға қажеттілік те жоқ. “Паразит” сөздер де аз емес. Міне сізге қарапайым екі жастың диалогынан үзінді: “And then, he was, like: “stop it!” I was, like, “what?” And she was, like, “no”. I was like, “are you kidding me?” And then… and then, she was, like, kind of freaked out by what he said”… Оқып отырғанда түсініксіз болғанмен, сөйлеушінің бет әлпеті де мағына беруге септігін тигізе отырып мимикасы өзгереді. Осылай қатынасамыз:).

Тіл игерудегі тағы бір қиындық - бір етістік, мысалы take, жалғыз тұрса бір мағына береді (алу), ал егер оған шылау қоссаң, әр шылаумен әр түрлі мағына береді: take in (түсіну), take out (өзіңмен бірге алу), take off (ұшу, көтерілу) , take down (жазып алу), take on (қобалжу), take over (орнын басу), take up (жақсару). Ескерте кететін жайт, әрбіреуі жазылғанға қоса бірнеше мағынаны тағы береді (!). Бұл тенденцияны, мұғалімімнің түсіндіруі бойынша, “Сөз үнемдеу” деп атайды екен…

Жалпы, бір елдің тілін түсіну үшін, жай сөздердің аудармасын біліп немесе грамматикасын меңгеріп қана қоюмен шектелу жеткіліксіз, меніңше. Адамдарымен жақсы түсінісу үшін сол елдің мәдениетімен, әдеттерімен, ортақ қоғамдық пікірімен де таныс болу керек.

Американ ағылшынының осыдан жиырма бес жыл бұрынғы тілі мен қазіргісін салыстырған кезде де үлкен айырмашылық байқауға болады. Содан болар, жастар мен ересектердің тілдері өзгешелеу. Жазба тіл тұрақты болғанмен, ауызекі тілде уақыт өткен сайын жаңа тіркестер пайда болып, ескілері қолданыстан шығуда. Ұзын сөздің қысқасы, егер алда-жалда бұл жақтарға келе қалсаңыз, тілдік барьерге дайын болыңыз. Қанша жерден дайынмын деп келсеңіз де бір сюрприз шығуы әбден ықтимал…